Fikcyjny strzał – realne konsekwencje. O odpowiedzialności karnej za wypadki śmiertelne na planie filmowym

Produkcja filmowa niejednokrotnie wiąże się z koniecznością wykonywania czynności, niosących za sobą podwyższone ryzyko dla życia i zdrowia osób zaangażowanych w realizację filmu. Ma to miejsce zwłaszcza w przypadku scen kaskaderskich, jak również przy użyciu na planie filmowym materiałów pirotechnicznych, materiałów wybuchowych lub broni palnej. Zdarza się, że w wyniku awarii technicznych, zaniedbań w zakresie środków bezpieczeństwa lub czysto ludzkich błędów, na planach filmowych dochodzi do śmiertelnych wypadków. Aktualne stają się wówczas pytania o to, kto i na jakich zasadach może ponosić odpowiedzialność karną za skutki takich zdarzeń.

Tragedia na planie filmu „Rust”

21 października 2021 r. światem filmu wstrząsnęła informacja o tragedii na planie westernu „Rust”. Podczas próby kręcenia jednej ze scen, odgrywający tytułową rolę Alec Baldwin śmiertelnie postrzelił operatorkę Halynę Hutchins oraz ranił reżysera Joela Souzę. Pociągając za spust, aktor nie był świadomy tego, że rewolwer, który został mu wręczony przez osobę odpowiedzialną za obsługę techniczną broni na planie filmowym, załadowany został ostrą amunicją, zamiast ślepymi nabojami.

Przykład tragicznego wypadku na planie filmu „Rust” jest doskonałym punktem wyjścia do analizy zasad odpowiedzialności karnej za tego typu zdarzenia w polskich warunkach.

Odpowiedzialność karna za nieumyślne spowodowanie śmierci w polskim porządku prawnym

W polskim porządku prawnym odpowiedzialność karna za spowodowanie śmiertelnego wypadku na planie filmowym, regulowana jest przepisami Kodeksu karnego. Kluczowy w tym zakresie jest art. 155 Kodeksu karnego, zgodnie z którym „kto nieumyślnie powoduje śmierć człowieka, podlega karze pozbawienia wolności od 3 miesięcy do lat 5”.

Istotą odpowiedzialności na podstawie wspomnianego przepisu jest nieumyślność zachowania sprawcy. Oznacza to, że sprawca, nie mając zamiaru spowodowania śmiertelnego wypadku, powoduje go na skutek niezachowania reguł ostrożności, wymaganej od niego w danych okolicznościach. Warunkiem odpowiedzialności sprawcy jest ponadto wykazanie, że spowodowanie śmierci człowieka było obiektywnie przewidywalną konsekwencją jego działania lub zaniechania.

Co istotne, znamię „powodowania” śmierci człowieka należy rozumieć w sposób szeroki. Obejmuje ono bowiem nie tylko zachowanie bezpośredniego sprawcy śmierci człowieka, ale również zachowania innych osób, które pozostają w obiektywnym związku przyczynowym z wystąpieniem tego skutku. Oznacza to, że gdyby wypadek podobny do tego, który wydarzył się na planie filmu „Rust” miał miejsce w Polsce, potencjalna odpowiedzialność karna mogłaby dotyczyć kilku osób.

Odpowiedzialność aktora

Po pierwsze, należałoby rozważyć kwestię odpowiedzialności karnej bezpośredniego sprawcy – w tym przypadku aktora, który oddał śmiertelny strzał. Zakładając, że scenariusz filmu przewidywał oddanie strzału w kierunku innej osoby, broń została uprzednio przygotowana oraz wręczona aktorowi przez specjalistę, a sam aktor nie posiadał szczególnych kwalifikacji z zakresu obsługi palnej, można zakładać, że aktor ten najprawdopodobniej uniknąłby odpowiedzialności karnej za nieumyślne spowodowanie śmierci. Uwzględniając całokształt okoliczności istniejących w chwili zdarzenia, aktor pozostawał bowiem w usprawiedliwionym przekonaniu, że osoby zajmujące się profesjonalnie techniczną obsługą planu filmowego wyposażyły go w narzędzie, które umożliwia bezpieczne odegranie sceny, a sam jej przebieg został zorganizowany w sposób niestwarzający zagrożenia dla osób trzecich. Jeżeli zatem aktor postąpił zgodnie ze scenopisem oraz udzielonymi mu instrukcjami, trudno zarzucać mu naruszenie reguł ostrożności wymaganych w takiej sytuacji oraz argumentować, że spowodowanie śmierci człowieka było obiektywnie przewidywalną konsekwencją jego działania.

Odmiennie należałoby jednak ocenić sytuację, w której aktor, oddający strzał, posiadałby szczególne kwalifikacje w zakresie obsługi broni palnej (np. posiadanie pozwolenia na broń, służba w jednostkach zmilitaryzowanych), za sprawą których oczekiwany od niego poziom należytej staranności przy użyciu tej broni byłby wyższy niż w odniesieniu do przeciętnego obywatela. W takim przypadku, brak uprzedniej weryfikacji rodzaju załadowanej amunicji oraz upewnienia się co do faktycznej możliwości oddania bezpiecznego strzału, mógłby zostać potraktowany jako naruszenie reguł ostrożności w postępowaniu z bronią palną, umożliwiające przypisanie aktorowi odpowiedzialności karnej. Zbliżona do opisywanej sytuacja miała zresztą miejsce na planie polskiego filmu pt. „Czerwony Punkt”, w reżyserii Patryka Vegi. W trakcie zdjęć do filmu w 2016 r. były żołnierz GROM, odgrywający rolę snajpera, za sprawą niezamierzonego użycia ostrej amunicji, postrzelił w nogę operatora obrazu, powodując u niego poważne uszkodzenie kości udowej. W omawianej sprawie strzelec został prawomocnie uznany za winnego nieumyślnego spowodowania ciężkiego uszczerbku na zdrowiu pokrzywdzonego.

Odpowiedzialność specjalistów z zakresu przygotowania oraz obsługi broni na planie filmowym

Po drugie, odpowiedzialność karną za nieumyślne spowodowanie śmierci w analizowanym stanie faktycznym mogłaby ponosić osoba odpowiedzialna za przygotowanie oraz obsługę broni na planie filmowym. Nie ulega bowiem wątpliwości, że omyłkowe załadowanie broni palnej ostrą amunicją oraz dopuszczenie tej broni do użycia podczas nagrywania sceny filmowej, stanowi poważne naruszenie reguł ostrożności, których zachowania należałoby oczekiwać od specjalisty w tej dziedzinie. Co więcej, z perspektywy takiej osoby, konsekwencje nieprawidłowego postępowania, tj. doprowadzenie do śmierci osób obecnych na planie filmowym, są obiektywnie możliwe do przewidzenia.

Odpowiedzialność producenta filmu oraz koordynatora do spraw bezpieczeństwa i higieny pracy na planie filmowym

Po trzecie, w analizowanym stanie faktycznym w grę wchodzić może ponadto odpowiedzialność karna producenta filmu oraz koordynatora do spraw bezpieczeństwa i higieny pracy na planie filmowym. Zgodnie z przepisami Rozporządzenia Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego z 15 marca 2011 r. w sprawie bezpieczeństwa i higieny pracy przy produkcji filmowej, producent filmu jest obowiązany zapewnić bezpieczne i higieniczne warunki pracy wszystkim osobom biorącym udział w produkcji filmu. W tym celu – wraz ze wszystkimi pracodawcami osób biorących udział w produkcji filmu – producent jest obowiązany wyznaczyć koordynatora do spraw bezpieczeństwa i higieny pracy, najpóźniej na 14 dni przed planowanym dniem rozpoczęcia zdjęć. Koordynator, o którym mowa, zobowiązany jest natomiast do sprawowania nadzoru nad bezpieczeństwem i higieną pracy wszystkich osób biorących udział w produkcji filmu. Mając na uwadze powyższe regulacje, producent oraz koordynator do spraw bezpieczeństwa i higieny pracy mogą być traktowani jako gwaranci bezpieczeństwa, na których ciąży prawny, szczególny obowiązek zapobiegania negatywnym skutkom dla zdrowia i życia osób biorących udział w produkcji filmu. Odpowiedzialność karna producenta oraz koordynatora do spraw bezpieczeństwa i higieny pracy za wypadek śmiertelny na planie filmowym może zaktualizować się m.in. w przypadku bezpodstawnego zaniechania przez nich działań, które były konieczne dla zapobieżenia skutku w postaci śmierci człowieka, w sytuacji gdy wystąpienie tego skutku było możliwe do przewidzenia. Przykładem takiego zachowania w analizowanym stanie faktycznym może być w szczególności zignorowanie nieobecności na planie filmowym specjalisty odpowiedzialnego za obsługę broń palną, podczas kręcenia scen z jej użyciem.

Sposoby na ograniczenie ryzyka wystąpienia wypadków śmiertelnych na planie filmowym

Przedstawione powyżej przykłady świadczą o tym, że kwestia odpowiedzialności karnej za wypadki śmiertelne na planie filmowym stanowi złożone zagadnienie, którego ocena wymaga uwzględnienia szeregu czynników, takich jak stan świadomości sprawcy, zakres ciążących na nim obowiązków, czy specyficzne okoliczności zdarzenia. Jakkolwiek wypadki na planach filmowych ze swej istoty stanowią zdarzenia trudne do przewidzenia, można jednak ograniczyć ryzyko ich wystąpienia m.in. poprzez zapewnienie odpowiedniego nadzoru nad przestrzeganiem procedur bezpieczeństwa oraz zatrudnianie wykwalifikowanych specjalistów do obsługi tych obszarów produkcji, które wiążą się z potencjalnym zagrożeniem bezpieczeństwa osób zaangażowanych w realizację filmu.