Regulacje AI po polsku: krótki przewodnik po ustawie o systemach sztucznej inteligencji

Ustawa z dnia 3 lipca 2026 r. o systemach sztucznej inteligencji tworzy w Polsce ramy służące egzekwowaniu unijnego aktu w sprawie sztucznej inteligencji (AI Act). Wprowadza nowy organ nadzoru i mechanizmy kontrolne, jednocześnie przewidując dla przedsiębiorców praktyczne instrumenty zarządzania zgodnością, takie jak opinie indywidualne, ostrzeżenia naprawcze i piaskownice regulacyjne.

Nowy regulator: Komisja Rozwoju i Bezpieczeństwa Sztucznej Inteligencji

Centralnym elementem ustawy jest powołanie Komisji Rozwoju i Bezpieczeństwa Sztucznej Inteligencji – krajowego organu nadzoru rynku w rozumieniu AI Act. Komisja działa jako punkt kontaktowy wobec instytucji unijnych i została wyposażona w szeroki zakres zadań: od prowadzenia kontroli i wydawania decyzji w sprawach naruszeń, przez opracowywanie publikacji edukacyjnych i wyjaśnień, po wydawanie opinii indywidualnych i tworzenie tzw. piaskownic regulacyjnych.

Przy Komisji ma działać Społeczna Rada ds. Sztucznej Inteligencji – organ opiniodawczo-doradczy. Co szczególnie istotne dla branży kreatywnej – do Rady mogą być zgłaszani kandydaci fundacji i stowarzyszeń działających w obszarze zbiorowego zarządzania prawami autorskimi twórców.

Opinie indywidualne – większa pewność prawna dla przedsiębiorców

Jednym z najbardziej praktycznych instrumentów dla biznesu mają szansę stać się opinie indywidualne. Przedsiębiorcy mogą wystąpić do Komisji z wnioskiem o ocenę konkretnego systemu AI lub planowanego wdrożenia.

Koszt wniosku to 150 zł, a Komisja ma co do zasady 30 dni na wydanie opinii – w sprawach szczególnie skomplikowanych termin może zostać wydłużony do 60 dni. Niewydanie opinii w terminie uznaje się za wydanie opinii zgodnej ze stanowiskiem wnioskodawcy. To mechanizm znany z właściwych dla prawa podatkowego interpretacji indywidualnych, teraz przeniesiony na grunt AI.

Opinia jest wiążąca dla Komisji i innych organów państwowych w zakresie danej sprawy, a zastosowanie się do niej nie może szkodzić wnioskodawcy.

Kontrole: jak będzie wyglądać egzekwowanie prawa

Komisja będzie mogła prowadzić kontrole zarówno z urzędu, jak i na wniosek. Standardowo kontrola przeprowadzana będzie zdalnie i z zachowaniem co najmniej 7-dniowego terminu od doręczenia zawiadomienia o kontroli, choć w sytuacjach uzasadnionych zagrożeniem dla życia, zdrowia lub praw podstawowych, Komisja może zadecydować o kontroli w siedzibie podmiotu oraz bez zachowania 7-dniowego terminu. Kontrolujący może żądać dostępu do dokumentów i systemów informatycznych (w tym chmury) wykorzystywanych przez kontrolowanego, a także utrwalać czynności obrazem lub dźwiękiem po uprzednim poinformowaniu podmiotu. Co ważne z perspektywy prawnej: ustawa wyraźnie chroni tajemnicę adwokacką i radcowską – materiały zawierające komunikację z prawnikiem pozostają w miejscu kontroli i nie mogą być swobodnie zabezpieczane przez kontrolującego.

Jeśli kontrola wykaże nieprawidłowości, Komisja wydaje zalecenia pokontrolne z terminem na ich usunięcie, wynoszącym co do zasady minimum 30 dni. Ich niewykonanie może uruchomić formalne postępowanie.

Postępowanie, ostrzeżenia i decyzje

Postępowanie może wynikać z kontroli, skargi lub wniosku uprawnionego podmiotu. W toku postępowania, Komisja może wydać ostrzeżenie, wskazując działania naprawcze, w tym ograniczenie użytkownikom dostępu do systemu sztucznej inteligencji lub spełnienie obowiązku informacyjnego.

W przypadku stwierdzenia bezpośredniego ryzyka zagrożenia dla życia, zdrowia, bezpieczeństwa lub praw podstawowych, Komisja może nakazać stosowanie systemu sztucznej inteligencji albo wycofanie go z rynku lub użytkowania, także z rygorem natychmiastowej wykonalności.

Ustawa nowelizuje również Kodeks postępowania cywilnego, przekazując Sądowi Okręgowemu w Warszawie – sądowi ochrony konkurencji i konsumentów właściwość w sprawie odwołań od decyzji i zażaleń na postanowienia Komisji. Odwołanie wstrzymuje wykonanie decyzji w zakresie kary pieniężnej.

Kary i mechanizm łagodzenia sankcji – kalkulacja ryzyka

Ustawa odsyła do systemu sankcji przewidzianego w AI Act, zgodnie z którym najwyższe kary mogą sięgnąć 35 mln EUR lub 7% całkowitego rocznego światowego obrotu. Jednocześnie przewidziano mechanizmy ich łagodzenia. W zależności od okoliczności – współpraca z Komisją, wykonanie działań naprawczych, zawarcie układu lub dobrowolne zgłoszenie naruszenia mogą obniżyć karę nawet o 90%.

Piaskownice regulacyjne – bezpieczne testy i wsparcie zgodności

Tworzone w drodze decyzji Komisji piaskownice regulacyjne umożliwią testowanie systemów AI w kontrolowanych warunkach i z częściowymi odstępstwami od wybranych wymogów AI Act.

Dla MŚP uczestnictwo jest bezpłatne. Pozostałe podmioty uiszczają opłatę w wysokości określonej rozporządzeniem, jednak nie wyższą niż czterokrotność minimalnego wynagrodzenia za pracę.

Nabór odbywa się w konkursie. Czas trwania piaskownicy wynosi od 6 do 12 miesięcy, a po zakończeniu udziału w piaskownicy, firma może w ciągu 90 dni złożyć wniosek o bezpłatną opinię indywidualną dotyczącą testowanego systemu.

Co to oznacza dla przedsiębiorców?

Ustawa o systemach sztucznej inteligencji tworzy w Polsce realne struktury egzekwowania AI Act, dlatego w praktyce warto:

1. przeprowadzić audyt stosowanych systemów AI;
2. przygotować procedury obsługi kontroli i ochrony tajemnicy prawnie chronionej;
3. rozważyć skorzystanie z opinii indywidualnych;
4. uwzględnić mechanizmy łagodzenia sankcji przy projektowaniu procedur compliance.

Ustawa weszła w życie 11 sierpnia 2026 r., natomiast część regulacji dotyczących organizacji systemu nadzoru nad AI zacznie obowiązywać 28 października tego roku.