Formaty telewizyjne – pomiędzy prawem autorskim a know-how

Format telewizyjny jest pojęciem doskonale znanym zarówno widzom, branży kreatywnej, jak i prawnikom. Każda z tych grup jednak rozumie je na swój sposób. W ogólnym rozumieniu, „format telewizyjny” jest sposobem realizacji danej audycji telewizyjnej (serialu, teleturnieju, reality show itp.), w szczególności pod kątem pewnych standardów: estetyki, reguł, podobnej formuły, powtarzalności. Ta standaryzacja pozwala odbiorcom na utrwalenie pozytywnych skojarzeń, które mają zachęcić ich do dalszego oglądania i angażowania się w losy bohaterów. Z kolei z perspektywy nadawców i producentów telewizyjnych, formaty są gwarancją, że oferowany przez nich produkt (serial albo program) osiągnie komercyjny sukces. Ostatnia grupa, czyli prawnicy, w „formatach telewizyjnych” dostrzegają konglomerat różnego rodzaju praw – praw autorskich, praw własności przemysłowej, chronionego know-how, które w konsekwencji składają się na chronione dzieło.

Czym jednak jest format telewizyjny?

„Format telewizyjny” nie ma swojej definicji legalnej, jednak najprostsza, która została wypracowana przez praktykę zakłada, że jest to zestaw elementów, które razem umożliwiają stworzenie programu. Należą do nich schemat fabuły, opis postaci, projekty scenografii i dźwięku, muzyka, efekty oraz zasady realizacji, dzięki którym inni twórcy mogą odtworzyć pierwotną koncepcję. Taki format może być wykorzystywany komercyjnie, ale nie jest to konieczne – o jego autorstwie decyduje sam twórczy wkład i towarzyszące mu materiały.

Ochrona formatów – jak to wygląda?

Tutaj na wstępie należy zaznaczyć, że nie istnieją wspólne, międzynarodowe, ujednolicone ramy prawne dotyczące ochrony takich formatów. Główne narzędzia do ochrony to oparcie się na różnych, uzupełniających się systemach ochrony, a wynikających z prawa autorskiego, zwalczania nieuczciwej konkurencji, znaków towarowych oraz tajemnicy handlowej.

Prawo autorskie nie chroni idei, koncepcji, zasad działania

Prawo autorskie wymaga, aby utwór był ustalony, wtedy dopiero jest chroniony. Chodzi więc o to, aby był w jakikolwiek sposób uzewnętrzniony. Dlatego ochronę mogą uzyskać m.in. scenariusze, grafiki, muzyka, projekty scenografii, a nawet storyboardy, ale ogólny pomysł na show już nie. Dlatego można powiedzieć, że w przypadku potencjalnego naruszenia majątkowych praw autorskich do formatu kluczowe jest udowodnienie, że naruszyciel wykorzystał jego elementy twórcze, a zatem takie, które można uznać za utwór w rozumieniu ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych. Polskie orzecznictwo zwraca szczególną uwagę na tę kwestię: „występujące w obu programach elementy podobne, takie jak porównywanie składu produktów, wpleciony wątek wypowiedzi specjalisty z zakresu żywności i żywienia, miejsce akcji, rozwiązania inscenizacyjne – nie mają charakteru twórczego”.

Odpowiedzią na ten problem jest stworzenie tzw. biblii formatu. Ten dokument jest tak naprawdę instrukcją obsługi dla nadawców i producentów telewizyjnych, którzy uzyskali licencję na format, ponieważ zawiera on szczegółowe wytyczne, które opisują jak ma wyglądać i funkcjonować konkretna audycja telewizyjna, a w szczególności: ogólne założenia programu (pomysł, grupa docelowa), strukturę (schemat odcinka), zasady formuły (kto występuje, jakie są zasady gry, obligatoryjne elementy), rady wizualne i redakcyjne (sposób montażu, kolorystyka, grafika, muzyka, typy ujęć, charakterystyczne kadrowanie). Z jednej strony to wszystko ma zapewnić wspomnianą wcześniej standaryzację, a z drugiej pomaga właścicielom formatów zapewnić sobie ochronę.

Inne metody ochrony praw do formatów telewizyjnych

Nawet jeśli nie dochodzi do wykorzystania wkładu twórczego w innej audycji, producent formatu może bronić się przed konkurencyjnymi programami, które wywołują u widzów lub nadawców wrażenie powiązania z oryginałem. Wtedy właściciel formatu może poszukiwać ochrony chociażby na gruncie przepisów dot. zwalczania nieuczciwej konkurencji czy prawa własności przemysłowej, w szczególności znaków towarowych.

Ochrona know-how, zasady ogólne UZNK[1] oraz delikt „pasożytnictwa”

Wartość formatu tkwi nie tylko w jego pomysłowej warstwie kreatywnej, lecz także w całym zapleczu produkcyjnym, a więc w wiedzy o tym jak program powinien być zorganizowany, nagrywany i prowadzony, czyli tzw. know-how. To podstawa formatu: procedury, rozwiązania techniczne i organizacyjne, których widz nigdy nie zobaczy, ale bez których stworzenie spójnej wersji audycji byłoby niemożliwe.

Know-how może być chroniony na gruncie przepisów ustawy o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji („UZNK”) na kilka sposobów.

Po pierwsze, w interesie właściciela formatu, nadawców, producentów telewizyjnych jest zapewnienie odpowiedniego standardu ochrony tajemnicy przedsiębiorstwa, w tym informacji poufnych stanowiących m.in. szczegółowe informacje na temat konkretnego formatu (przyjętych rozwiązań technicznych, organizacyjnych, struktury programu, procedur produkcyjnych itp.) przekazywanych kontrahentom w trakcie współpracy. Odbywa się to albo w formie oddzielnej umowy o zachowaniu poufności (NDA), albo ta kwestia zostaje uregulowana w umowie cywilnoprawnej (umowie o dzieło, umowie o świadczeniu usług).

Po drugie, jeżeli istnieje ryzyko, że dojdzie do naruszenia albo do naruszenia już doszło, właściciel formatu (względnie nadawca lub producent telewizyjny) może oprzeć swoje roszczenia na zarzucie tzw. „pasożytnictwa”. Przez „pasożytnictwo” rozumiemy działanie podmiotu trzeciego polegające na korzystaniu z efektów cudzej pracy (w zagranicznym piśmiennictwie takie działanie często jest określane obrazowo jako „oranie cudzym wołem” czy „free riding”).

Rozwiązanie, o którym mowa wyżej, wynika z tzw. klauzuli generalnej opisanej w art. 3 ust. 1 UZNK, która zabrania działanie sprzeczne z prawem lub dobrymi obyczajami, jeżeli zagraża lub narusza interes innego przedsiębiorcy lub klienta.

W przypadku formatów telewizyjnych jako pasożytnictwo może zostać uznane m.in. powielanie kluczowych elementów formatu – zasad gry, pomysłu, struktury odcinków, scenografii, oprawy graficznej.

Ochrona znaków towarowych

Wiele formatów jest bardzo silnie powiązane w percepcji widzów z konkretną identyfikacją wizualną oraz np. nazwą programu. Dlatego też twórcy takich właśnie formatów często rejestrują tytuły programów, logotypy czy chociażby charakterystyczne slogany. Niestety słabością tego rodzaju ochrony jest fakt, że nie chroni ona struktury programu i jego założeń, a samą nazwę, ewentualnie jego główne elementy wizualne.

Podsumowanie

Na podstawie tego artykułu można na spokojnie wysnuć wniosek, iż właściciele formatów mają szereg możliwości prawnych, które wzajemnie się uzupełniają. Stosowane łącznie – dają możliwość podjęcia skutecznego działania w ochronie swojego formatu.

Źródła:

https://rsisinternational.org/journals/ijrsi/digital-library/volume-11-issue-7/1163-1176.pdf

https://www.kul.pl/files/102/articles/2017_1/sosnowska.pdf

https://frapa.org/wp-content/uploads/2025/01/FRAPA-Trends-in-the-format-industry-2025-rapport-.pdf

https://frapa.org/wp-content/uploads/Report/FINAL%20FRAPA_Report_2011.pdf

Z. Pinkalski, Prawna ochrona formatów telewizyjnych, Warszawa 2015

https://frapa.org/faq/

wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z 30 lipca 2018 roku, VI ACa 531/16

[1] Ustawa z dnia 16 kwietnia 1993 r. o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji (t.j. Dz. U. z 2026 r. poz. 85).